(Атам Ален уулу Абдыкарга)
Адамзат алмустактан – ааламга жаралгандан,
Азгырык напсисинен – арылбай талаштардан.
Бир өлкө, бир өлкөдөн, бир укум жер талашып,
Айгайлап кан төгүшүп, алаамат согуш ачып.
Жеңгени байманалуу баатыр болуп,
Жеңилген жазаланып бакыр болуп.
Айтылып бүтпөй турган тарых болор,
Алмашкан бизге чейин эчен доорлор.
МИҢ АЛТЫ ЖҮЗ
ЖЫЙЫРМА ТӨРТҮНЧҮ ЖЫЛ
Кыргыз эл душмандарды,
Баскынчы жунгарларды,
Ала-Тоо аймагынан,
Калтырбай сүрүп чыкты…
МИҢ АЛТЫ ЖҮЗ
ЖЫЙЫРМА ЖЕТИНЧИ ЖЫЛ
Калмактын аскерлери – жулук көз баатыр Сенге,
Сүрүлдү ошол жылы, Орусия – Сибиргече…
МИҢ АЛТЫ ЖҮЗ
КЫРК ҮЧҮНЧҮ ЖЫЛДАРЫ
Эрдене аскер жыйнап, кайрадан жүрүш жасап,
Айтылуу Ала-Тоодо башталган чоң алаамат.
Хонтайжы Эрдененин аскери согуш ачып,
Борбордук Азияга будуң-чаң бүлүк салып.
Кыргыздын түндүк батыш, андагы эки аймагын,
Эрдене басып алды, бүт элге чачып каарын.
Түркистан түштүгүнөн түз эле Ташкенткече,
Бет алган калмак ханы Хонтайжы шол Эрдене,
Кыпчактын кол башчысы, Жалаңтөш аталыктын,
Сан миң кол сарбаздары, көк тиреп найзалары.
Агылып кыргыз, кыпчак уруулар бүт кошуну,
Алдында Көк Асаба биригип, бүт кошулду.
Бүт ою баскынчылык Хонтайжы Эрдененин,
Үндөрү көк жаңырткан мыкаачы аскерлерин,
Эрки бек жоо беттеген Ала-Тоо арстандары,
Анда да биримдикте тып-тыйпыл талкалады.
КӨЧМӨН ЖУНГАР ХАНДЫГЫ
Он жетинчи кылымдын, биринчи жарымында,
Түптөлүп Ички Монгол каганында,
Хандыгы калмактардын Көчмөн Жунгар,
Баш ийген ал хандыкка көп уруулар.
Жуңгардын каары катуу шол хандыгы,
Кадимки Кытай элдин Синьцзяндагы,
Гоби, Такламахан чөлдөрүн басып алган,
Ал анан Түркистандан Ала-Тоого жүрүш кылган.
Казактын көркөмү кооз калааларын,
Талыткан куш канатын талааларын,
Бүт басып күтүүсүздөн согуш ачып,
Талкалап, шаар-кыштакты чаап, чачып.
Төгүлүп көздөн заары, калмактын Сенге ханы,
Көргөзгөн андагы элге алааматты.
Калмактар бүлүк салып киргенде Ала-Тоого
Көрсөткөн баатырдыгын кыргыздар мына ошондо.
Согушта майтарылбай кыл чайнашкан,
Кыргыздар калмактарды жеңип чыкан.
ХАН ШЫРДАК БАЯНЫ
Он жетинчи кылымдын болжолдуу орто чени,
Урматтаган кырк уруу – кыргыз эли,
Шырдак хан өз аскерин, өзү баштап,
Боштондук кыймылына кадам таштап.
Бүт жерин тазалоого бел байлады,
Баскынчы калмактардын кетти айласы.
Ош, Анжиян, Фаргана, Хива, Хожент,
Ала-Бука, Гүлистан, Чаткал, Ташкент,
Кең Маргалан, Наманган, Уңгар чөлкөм,
Тогуз-Торо, Ак-Талаа, Нарын, Өзгөн…
Кокон Ордо жар салып баардыгына,
Баш ийишкен Шырдак хан жарлыгына.
Эр жүрөк, байманалуу Шырдак баатыр,
Согушту сырттан карап башкарбаптыр,
Беттеште бийик болуп желек – туудан,
Ал дайым өзү алдыңкы сапта турган.
Аскерий иштеринде өзгөчө ыкчамдыгы,
Кол башчы Шырдак хандын сырттандыгы.
Чабуулга өзү баштап киргендиги,
Согуштун ыкмаларын билгендиги.
Оюнан кайра тартпас, көкжалдык, эрендиги,
Элине айкөлдүгү, пейилинин кенендиги.
Сөзүнүн маани жайы – салмактуу, нарктуулугу,
Калкына Шырдак хандын өзгөчө барктуулугу.
Ар дайым элди өзүнө имерип тартып турган,
Аброй, атак – даңкы күн сайын өсүп улам.
Инсандык карманганы акыйкат, намыс болгон,
Шырдак хан эл ичинде бүтпөгөн – аңыз болгон.
КАЛМАКТЫН СЕНГЕ ХАНЫ, ШЫРДАК ХАНГА
НАЙХА СУЛУУНУ БЕРИП, СОГУШТУ ТОКТОТКОНУ
Издеп таап, миң амалдан бир амалды,
Калмактын Калтар сындуу Сенге ханы,
Жаш-кары дебей анда калыс сөз айткандарды,
Акылман ордосуна, жыйнап алды…
Өзүнүн жакын досу Жамайдын эрке кызын,
Никелеп зайыптыкка, беришип Шырдак ханга.
Куда-сөөк мамилени, мыктылап түзгөн анда,
Душмандык, кек сактоону, үзгөн анда.
Бир мезгил кыргыз – калмак ортосунда,
Ынтымак мына ошентип келген анда.
Эки эл биригишип, кырк күнү, кырк түн бою,
Добулбас коштоосунда мыкты той берген анда.
Хан Шырдактын токолу, Найха сулуу,
Жан эле сезимтал да, парасаттуу,
Акылдуу Найха сулуу, сүйдүрүп Шырдак ханды,
Бат эле хан ордодо бүт эркин бийлеп алды.
Сойдуруп кара койдон, иргеп тандап,
Чактырып шыйбылчагын, чучук каптап,
Куйругун сызык кылып, палоо басып,
Кырк мамык төшөк салып, чогуу жатып,
Ээрчиди көлөкөдөй, отурса олпок,
Шырдагы – токолуна жатса жаздык,
Жүрөгү элеп-желеп, Найхага жетеленди,
Ошондо Шырдактагы кыял – мастык.
Көргөн эл Шырдак хандын бу жүрүшүн,
Аттиң деп, кайгырышып үздү үмүтүн…
Хан ордо ыза болуп, наалып – аарып,
Токолдун жоругуна кыжырданып,
Чогулуп ханга айтпай диванхана,
Таң – кечте сөз кылганы жалгыз Найха.
– Укпайбыз мындан ары хандын сөзүн,
Тазалап тыналы деп Найха көзүн!
Биз мындан айла таап кутулбасак,
Алып келет башыбызга бүтпөс азап!..
Деп алар тындым кылып жоготоордо,
Жеткирген ар бир сөздү тыңчылар хан ордодо,
Мас болгон махабатка Шырдак хандын,
Эмне укса токолуна анын баарын.
ШЫРДАКБЕКТИН ТОКОЛУ
БОЗ ЖОРГОНУ АЛА КАЧЫП КЕТКЕНИ
Өткөнүн, келер күнүн билгизбей бүт иликтеп,
Качууга төркүнүнө, Найха эми амал издеп:
Жөн качсам хан Сенге ага, эч качан макул болбойт,
Эки элдин ынтымагын бузсам анда, ал соо койбойт.
Эгерде Боз Жоргону ала качсам – “Гүлистан болот аалам…”
Той берет эл чакырып… Сенге хан кубангандан,
Бүтүндөй дубандардан, – деп ойлоп Шырдак ханды,
Аттантып аңчылыкка, апталык жолго узатты.
Убакты болжоп туруп, Найха өзү минип чыкты,
Жанда жок бу чөлкөмдө Ак Боз атты.
Коштогон күлүк атчан Найханын бийкечтери,
Аттарын камчылашып, артынан эч жетпеди.
Жүрүшү Боз Жоргонун көктөгү Шумкар эле,
Жердеги канаттуудай сызар эле.
Хан Шырдак чөйчөктөгү кымызын да,
Чайпалтпай ат үстүнөн жутар эле.
Шумкардай жерде сызган, жүрүшү өзгөчө ылдам,
Боз Жорго ашты эми белес-кырдан,
Найханын узактагы карааны кылак-кылак,
Үзүлдү барып-барып көрүнбөй мунарыктап,
Көз ачып жумгучакты, күнчүлүк жолго узады.
Калтырып ара жолго, коштогон сулууларды.
Аялдык амал менен бат эле олжолоду,
Ошентип Найха сулуу, айтылуу Боз Жоргону,
Тартуулап таберигин Сенге ханга,
Төркүнгө кирип барды бир аптада.
Хан Сенге көргөн кезде Боз Жоргону,
Жүрөгү кубанычтан бир толгонду.
“Хан Шырдак мында мага эмне демек,
Кайсы арына токолун кууп келет?!”
Деп ойлоп, ал чыйрала түштү дагы,
Сүйүндү эстен чыгып таажы – тагы.
Шектенип ишене албай Найха кызга,
Кайтартып койду аны жан сакчыга.
Камалды Найха сулуу үй түрмөгө,
Кылмышына – жазасы өзү күбө…
Кулпулап катар – катар кош коргонун,
Күчөттү кароолдорун Боз Жоргонун…
БОЗ ЖОРГОСУН УУРДАТКАН ШЫРДАК ХАН
КЕҢЕШЧИЛЕРИН ЧАКЫРЫП АКЫЛДАШТЫ
Эстеди “сүйөмүн…” деп Найханын кууланганын,
Баасы жок Боз Жоргону токолу уурдаганын,
Укканда Шырдак баатыр, асманы кулагандай,
Кайгыга батты башы, опол тоо урагандай.
Токолун кууп баруу, капилет чатак салуу,
Шырдакка жарашабы табалап карашпайбы?..
Өткөн соң бир аз мезгил, Шырдак хан курултайга,
Чакырды дос, тууганды табууга амал – айла.
Казактан сүрдүү досу Сары-Булуң,
Бүт келди байланышып кемер, курун.
Кеңешчилер Аккочкор, Зулпукар, Калматайлар,
Нөөкөрлөр капилетте акыл табар,
Негедир бирөө дагы ооз ачпады,
Аккочкор кеңешчиси мындай деп сөз баштады:
ШЫРДАКБЕКТИН КЕҢЕШЧИСИ АККОЧКОРДУН
ТАСМА ЖӨНҮНДӨ АЙТКАНЫ
– Монгол ханы Рашид Аль Музафар,
Беш жыл мурда элге бир чоң той берип.
Индостан, Могулстан, Персиядан,
Иран, Туран, Хивадан мейман келип.
Балбандар үч күн, үч түн кучунашып,
Байгелүү кайтты дешти күч сынашып.
Мергендер ат үстүнөн жаа тартышып,
Кыл менен илип койгон жамбы атышып.
А бирок үч күн бою бир да мерген,
Мелдешке катышам деп самап келген,
Жамбы илген кылды үзө ата алышпай,
Бир баштык жамбыны ойлоп жаталышпай,
Турганда, бир бейтааныш кыргыз жигит,
Тайманбай хан алдына чыгып келип,
Мелдешке катышууга уруксат сурады, – дейт
Эрешен[1] ханга акырын башын ийип.
– “Беш Жырга[2]” курултайда тандалбасаң!
Билбесем, тегиң ким да, ата-бабаң!
Оюндун эрежесин бузуп сени,
Кантип мен бу мелдешке катыштырам?!
– Уруум Адигине, өз атым Маматкадыр,
Жолжакшыдан чоң атам Жору баатыр.
Мелдеште дайым байге олжологон,
Айтылуу Ай Жорунун уулу болом…
Деп колун бооруна алып, сөздөрү салабаттуу,
Маңдайы жарык жигит, ийкемдүү, зор айбаттуу.
Бою да адамдардан чынында бир баш өйдө,
Толумдуу, жагымдуу эр көргөн көзгө.
Көздөрү алгыр куштай, караса жайнап турат,
Ар кандай адам ага көргөндө көңүл бурат.
Буура сан, булчуңдары боюна куп жарашкан,
Кудайым мындай шерди ааламга бир жараткан…
Рашид хан ойлуу карап баатырдын келбетине,
Өлүмдөн кайра тартпай таң калып келгенине:
– Утулсаң башың кетет! Таң калдым эрдигиңе!..
Байгеңе не сурайсың?! Айткының жалпы элге!..
– Утулсам, жазалаңыз эрк сизде хан,
А эгер утчуу болсом, болобу суранычым ошондо айтсам?!
Дегенде тик караган көздөрүнөн,
Орундуу, кайра тартпас сөздөрүнөн,
Жигиттин баатырдыгын көрүп туруп,
Эрешен хан ордунан өзү туруп.
Мелдешке катышууга укук берди…
Мына эми жамбы атууга кезек келди.
Мелдештин эрежесин бекем сактап,
Жаа тартчуу аралыкты даана тактап.
Ат үстүнөн атканда кыл үзүлдү,
Баштыгы жамбы салган жерге түштү.
Удургуп, уу-дуу болуп, эл колдоду,
“Бир атып түшүрдү го” деп “болгону!..”
Иран, Туран, Хива, Индостандан,
Могулстан, Персия, Кыргыздардан,
Чогулган жети өлкө – жети ааламдан,
Көзгө атар мергендердин баары аң-таң.
Бул өзү кайдан келген, не деген жан?
Баатырдын көзү курч го алмаз таштан?!..
Рашид хан бул мелдеште жеңүүчүнү,
Жанына алдырууга буйрук берди.
Ийилип адеп менен Маматкадыр,
Түз басып, ызаат артып ханга келди.
– Азыр сен жети өлкө мергендери,
Аткардың аткара албас мыкты иштерди.
Көрөйүн берчи жааңды, – деп ойноп көзү,
Жаа жибин бармак менен тартып көрдү.
Табылгы, шилби, арчадан өзөктөрү,
Рашид хан бул куралга көңүл бөлдү.
– Адамдын кунунан да бийик турган,
Бир кынтык таба албадым куралыңдан!
Ок жонуп, жаа жасаган устаң барбы?
Канча жылда жасаттың ушул жааны?
– Жебени, жааны дагы өзүм жасайм,
Үч жылдан кем убакыт сарыптабайм.
– Куралда экен го ээ кептин баары,
Көрбөпмүн эмдигиче мындай жааны.
Жааңдын тасмасы укмуш жибек экен,
Так эле өзүңө окшош кылдат, ийкем.
Деп анын көздөрүнө тике карап,
Баатырга Тасма деген ат ыйгарат:
– Сага ушу Тасма деген ат көбүрөк,
Байкасам ылайыктуу, эп көрүнөт.
Биз сени мындан ары Тасма дейли,
Деди да эргүү алды хандын пейили.
– Кана эми, байгеңе эмне сурайт элең,
Сурагын, сураганың баарын берем.
– Туткунда тууганым бар сиздин колдо,
Байгеден артык болмок ал бошонсо.
Ал чындап душман эмес сиздин элге,
Болгону эркиндикти сүйгөн пенде.
Эч кимге кул болгусу келбейт анын,
Эркиндик үчүн сайган кара башын.
Эгерде бошотсоңуз алып кетсем,
Сизге абдан мен ыраазы болот элем!..
Увазирден хан сурады туткун жайын,
Кайра укту Тасма баатыр айткандарын.
Бошотту хан жарлыгын аткарышып,
Туткунду алып келди азат кылып.
– Сөзүмдү аткарамын бир шерт менен,
Сага мен кол башчымды кошуп берем!
Жаа жасап, ок жонгонду үйрөтөсүң!
Экөөң кайда барсаң бир жүрөсүң!
Мына бул бир ууч алтын теңге сага,
Алгының мелдеште уткан сыйлыгыңа!
Деди да Абди Саттар кол башчысын,
Кошту ага мыкты курал жасаш үчүн.
Ал экөө кайыш ийлеп, тасма ийрип,
Ок жонуп, атып көрүп бутага тик,
Кол башчы бүтүн баарын өздөштүрдү,
Достошуп жакшы күндөр өткөрүштү.
Арадан бир нече жыл өткөн кезде,
Абди Саттар кайтты анан өз элине.
Рашид хан койгон аты элге тарап,
Тасманын кадыры улам өсүп барат…
Дегенде түшүнгөн соң сөз төркүнүн,
Тасманы өзү таанып көрүү үчүн,
Алдырды ордосуна Шырдак баатыр,
Баш ийип, кирип келди Маматкадыр.
